Θανατική ποινή

       Θέση και αντίθεση

• Η θεωρία της ανταπόδοσης

Η αντίληψη ότι η ποινή του θανάτου είναι η μόνη δίκαιη ποινή για το φόνο έχει τις ρίζες της στην ανταπόδοση για τα εγκλήματα ανθρωποκτονίας. Εδώ όμως βρίσκεται και το μειονέκτημα της θεωρίας αυτής, αφού στην ανταπόδοση λείπει η βεβαιότητα  της αναλογίας και της συμμετρίας, αλλά και εξαλείφεται κάθε πιθανότητα μεταμέλειας – μετάνοιας του δράστη.

• Η θεωρία της νόμιμης άμυνας του κράτους

Στο χώρο της φιλοσοφίας του κράτους, υποστηρίχθηκε ότι το έγκλημα συνιστά προσβολή της πολιτειακής εξουσίας και η τιμωρία τη νόμιμη άμυνα. Το κύριο μειονέκτημα αυτής της θεωρίας είναι ότι νομικά στερείται ερείσματος και πολιτειολογικά καταφάσκει στο φασισμό, αφού ανάγει το κράτος σε ανώτερης υπόστασης οργανισμό. Η ουσιαστική θεοποίηση του κράτους οδηγεί στον κρατικό δαιμονισμό (ναζισμό-φασισμό) και μόνο με την εκδοχή αυτή ερμηνεύεται η αξίωση απεριορίστου κρατικού δικαιώματος για επιβολή και εκτέλεση της θανατικής ποινής.

• Η θεωρία του εκφοβισμού

Οι υποστηρικτές της ισχυρίζονται ότι δεν υπάρχει καμία άλλη ποινή που να μπορεί να εκφοβίσει περισσότερο τον άνθρωπο και να τον αποτρέψει αποτελεσματικότερα από το έγκλημα. Η απειλή ενός άμεσου θανάτου είναι εκείνη στην οποία γινόταν πάντοτε προσφυγή, όταν υπήρχε απόλυτη ανάγκη άμεσης παραγωγής αποτρεπτικού αποτελέσματος. Παρά ταύτα, οι ανθρωποκτονίες εκ προμελέτης γίνονται παρά το γεγονός της υπάρξεως της ποινής του θανάτου: σ’ αυτές ο δράστης πολύ συχνά υπολογίζει ότι θα διαφύγει την ανακάλυψη, τη σύλληψη και την τιμωρία. Τέλος, υπάρχουν και περιπτώσεις που ο δράστης όχι μόνο δε φοβάται καθόλου το θάνατο, αντίθετα, τον επιθυμεί και τον επιδιώκει. Είναι εκείνες οι περιπτώσεις που η απόφαση για το έγκλημα περιλαμβάνει και την απόφαση για τον τερματισμό της ίδιας της ζωής του δράστη.

• Θεολογική δικαιολόγηση

Σύμφωνα με αυτήν, το κράτος είναι εξουσιοδοτημένο από το Θεό, είναι δηλαδή εντολοδόχος του, να προσφεύγει σε βίαια μέτρα, ακόμα και στην θανάτωση. Εδώ όμως γεννιέται το ερώτημα, κατά πόσον το κράτος διαπερνά τα κοσμικά όρια και μεταλλάσσεται σε υπερφυσικό όργανο του Θεού, και ακόμη κατά πόσον η διαφύλαξη της ανθρώπινης ζωής επιτυγχάνεται με την καταστροφή μιας άλλης, στο όνομα μάλιστα ενός Θεού που διδάσκει τη μετάνοια και τη συγχώρεση.

Λόγοι καταλυτικοί της ποινής του θανάτου

• Κοινωνική συνυπευθυνότητα

Η κοινωνική συνυπευθυνότητα στη διαμόρφωση του εγκληματικού τύπου, και ιδίως στη δημιουργία της αντικοινωνικής συμπεριφοράς, συζητείται σήμερα σοβαρά στην επιστήμη της εγκληματολογίας. Σύμφωνα με την άποψη αυτή, οι άνθρωποι αναζητούν εγκληματικά πρότυπα με τον ίδιο τρόπο που αναζητούν πρότυπα νόμιμης αγωγής και συμπεριφοράς. Η κοινωνία, ως οργανωμένο σύνολο στο πλαίσιο της πολιτείας, δεν έχει το δικαίωμα αφαίρεσης της ανθρώπινης ζωής, γιατί η ίδια είναι μια από τις σημαντικότερες γενεσιουργές αιτίες του εγκλήματος.

• Ψυχοπνευματική υπόσταση του ατόμου

Στην ψυχή των ατόμων που οδηγούνται στο έγκλημα κρύβονται περισσότερες ανεξέλεγκτες κοινωνικές – βιολογικές καταβολές και κληρονομικές προδιαθέσεις, που «προδικάζουν» την εγκληματική προσωπικότητα ή παρεμποδίζουν τη συμμόρφωση προς τη νομιμότητα. Σύμφωνα με την  άποψη αυτή, η εγκληματική προσωπικότητα δεν είναι παρά η συνισταμένη των βιολογικών και κοινωνιολογικών συνθηκών κάτω από τις οποίες τα άτομα διαβιούν. Σήμερα έχει αποδειχθεί η σημασία της κληρονομικότητας στην εκδήλωση εγκληματικών φαινομένων μέσα από έρευνες που καταδεικνύουν τη δύναμη της εγκληματικής προδιάθεσης, από την οποία εξαρτάται ο συναισθηματικός βίος και η κοινωνική συμπεριφορά του ατόμου. Η διδασκαλία του Φρόιντ συνέβαλε στη συνειδητοποίηση της άγνωστης πλευράς που όλοι κρύβουμε (υποσυνείδητο) και υπογράμμισε την αδυναμία να απαντηθεί το θεμελιώδες φιλοσοφικό ερώτημα της ελευθερίας της βούλησης.

• Το ενδεχόμενο της δικαστικής πλάνης

Το ενδεχόμενο δικαστικής πλάνης δυστυχώς επαληθεύτηκε σε σωρεία υποθέσεων. Η ομολογία, η οποία στη δικαστηριακή πρακτική συχνά αποτελεί επιδίωξη, είναι το πλέον ανασφαλές όλων των αποδεικτικών μέσων, ενώ η μαρτυρία προβληματίζει για την ποικιλότητα των κινήτρων που κρύβει, κίνητρα που πολλές φορές οδηγούν ηθελημένα ή μη στο ψεύδος και, κατά συνέπεια, στη συσκότιση της κρίσης του δικαστηρίου.

• Η ωμότητα της διαδικασίας εκτέλεσης

Οι σκληρές ποινές επενεργούν με ωμότητα, προκαλώντας ηθική άμβλυνση και μοιρολατρικό εθισμό, χωρίς να εμποδίζουν τη διάπραξη παρόμοιων εγκλημάτων. Τις διαπιστώσεις αυτές επιδεινώνουν οι οικτρές, ανέλεγκτες, ιδιαζόντως ειδεχθείς σκηνές της εκτέλεσής τους, κυριαρχικό σημείο των οποίων είναι ο στολισμένος με νομικό εξωραϊσμό σαδισμός της τελευταίας ώρας του κατάδικου. Σε όχι και τόσο παλιές εποχές, η ωμότητα της θανατικής εκτελέσεως έβρισκε άμεσα αντίκτυπο στη μαινόμενη άβυσσο της ψυχικής διαφθοράς του πλήθους, που συνέρρεε για να απολαύσει τις εκτελέσεις.

Κυρίως όμως, η όλη διαδικασία της εκτέλεσης θίγει άμεσα και βάναυσα κάθε έννοια ευνομίας, ευπρέπειας, ανθρωπίνων δικαιωμάτων και σεβασμού στη ζωή. Ας θυμηθούμε την ταινία «Θέλω να ζήσω» και τα άθλια ντοκιμαντέρ από τις αθρόες εκτελέσεις στις αμερικανικές φυλακές, που δε στερήθηκαν βεβαίως αφειδών τηλεοπτικών προβολών. Όλη την κτηνώδη, βαθιά προσβλητική της ανθρώπινης υπόστασης χυδαιότητα της διαδικασίας εκτέλεσης της θανατικής ποινής εβίωσε ο «πρύτανης» των δημίων Pier Point, ο οποίος το ημερολόγιο που έγραψε το 1974, το αφιέρωσε στους «ανθρώπους των οποίων τα μάτια κοίταξε τελευταίος».

 Ευάγγελος Αποστολόπουλος, Η ποινή του θανάτου, εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη, 1980

Θέματα προς επεξεργασία

1. Ποιες θεωρίες υπέρ της θανατικής ποινής προβάλλονται στο κείμενο και με ποιο τρόπο τις ανασκευάζει ο συγγραφέας;

2. Γιατί η ποινή του θανάτου θίγει τα ανθρώπινα δικαιώματα και το σεβασμό στη ζωή;

Θανατική ποινή

Το φαινόμενο στη σύγχρονη εποχή

Παρά το γεγονός ότι στη σημερινή εποχή η θανατική ποινή έχει καταργηθεί σε πολλές χώρες, ωστόσο η αύξηση της εγκληματικότητας την επαναφέρει στο προσκήνιο και προκαλεί προβληματισμό σχετικά με την επαναφορά της ως μέσου πάταξης των ιδιαίτερα ειδεχθών εγκλημάτων.

Το φαινόμενο στο παρελθόν

Παλαιότερα, η θανατική ποινή θεωρούταν ένα μέσο απονομής της δικαιοσύνης, ιδιαίτερα σκληρό και απάνθρωπο όμως. Οι σοφιστές αρχικά και στη συνέχεια ο χριστιανισμός αμφισβήτησαν την αναγκαιότητά της, μέχρι που στα χρόνια του Διαφωτισμού, ο Τσεζάρε Μπεκαρία οριοθετεί τους σκοπούς και τις συνισταμένες της ποινής ως εξής:

1. σκοπός της ποινής δεν είναι η εκδίκηση αλλά ο σωφρονισμός του δράστη και ο παραδειγματισμός των άλλων. Έτσι, ο στόχος είναι ο δράστης να συνειδητοποιήσει την πράξη του, να αισθανθεί ενοχές, να αναμορφώσει το χαρακτήρα του και να επανενταχθεί στην κοινωνία.
2. η ποινή δε λειτουργεί αποτελεσματικά όταν μεσολαβεί μεγάλο χρονικό διάστημα μεταξύ του χρόνου του αδικήματος και της εφαρμογής της ποινής
3. προτιμάται η μικρή και βέβαιη ποινή παρά η μεγάλη και αβέβαιη.

Τα επιχειρήματα των υποστηρικτών της θανατικής ποινής

Μια μερίδα ατόμων θεωρούν ότι η θανατική ποινή πρέπει να επιβάλλεται και ιδιαίτερα σε περοπτώσεις ιδιαίτερα ειδεχθείς:

• ο εγκληματίας αποτελεί ένα επικίνδυνο μέλος του κοινωνικού σώματος
• κανένα είδος ποινής δε μπορεί να βελτιώσει το χαρακτήρα και τον ψυχικό του κόσμο που βρίσκεται σε απόλυτη διαστροφή. Άρα δεν υπάρχει περίπτωση σωφρονισμού του.
• με την εξουδετέρωση των επικίνδυνων εγκληματιών οι πολίτες αισθάνονται ασφάλεια και σιγουριά καθώς θεωρούν ότι η πολιτεία μπορεί να τους προστατεύσει αποτελεσματικά και να κάνει δυναμική την παρουσία της
• η θανατική ποινή μπορεί να παραδειγματίσει τους μελλοντικούς και επίδοξους εγκληματίες και να τους αποτρέψει από ανάλογες πράξεις.
• η επιβολή της θανατικής ποινής αποτελεί δικαίωση για τους συγγενείς του θύματος αλλά και αποκατάσταση του κοινού αισθήματος για το δίκαιο.

Τα επιχειρήματα των πολεμίων της θανατικής ποινής

• ούτε άνθρωπος ούτε η ίδια η πολιτεία έχει το δικαίωμα να αφαιρέσει τη ζωή ενός ανθρώπου ακόμα κι αν αυτός έχει διαπράξει το αποτροπιαστικότερο έγκλημα
• η ποινή του θανάτου είναι αντίθετη με τα χριστιανικά και ανθρωπιστικά ιδεώδη
• η πολιτεία που επιβάλλει τη θανατική ποινή υποβιβάζεται στο ίδιο επίπεδο με την εγκληματική πράξη και λειτουργεί εκδικητικά και όχι σωφρονιστικά
• η ποινή του θανάτου δε λειτουργεί ανασταλτικά για τους επίδοξους εγκληματίες αφού αυτοί θεωρούν ότι διαπράττουν το τέλειο έγκλημα
• δε μπορεί να αναιρεθεί σε περίπτωση δικαστικής πλάνης ή πλεκτάνης
• με την επιβολή της δεν επέρχεται δικαίωση των συγγενών του θύματος ούτε ισορροπία αφού το αγαπημένο πρόσωπο δεν ξαναγεννιέται μ’αυτόν τον τρόπο. Εξάλλου η διάθεση για εκδίκηση και τέτοιου είδους τιμωρία είναι στιγμιαία και λαμβάνει χώρα κάτω από συναισθηματική φότριση
• η διάπραξη εγκλημάτων φέρνει στο προσκήνιο και ευθύνες της ίδιας της πολιτείας, η οποία εθελοτυφλεί και αποποιείται των ευθυνών της καθώς τα πρόσωπα αυτά είναι δικά της αποκυήματα και προβαίνει έτσι σε διπλό έγκλημα.

Το τελικό συμπέρασμα

Κρίνοντας τα πράγματα με καθαρό μυαλό και πέρα από συναισθηματικές εξάρσεις, καταλήγει κανείς στο συμπέρασμα ότι η θανατική ποινή πρέπει να καταργηθεί διότι:

ü      αποτελεί κατάφωρη παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων

ü      λειτουργεί ως μια ποινή επί ματαίω από τη στιγμή που η ίδια η κοινωνία συνεχίζει με τις συνθήκες που δημιουργεί να γεννά εγκληματίες

ü      αποτελεί πρακτική ανελεύθερων καθεστώτων και δεν αρμόζει σε δημοκρατικές πολιτείες

ü      η αποτελεσματικότητα στην αντιμετώπιση της εγκληματικότητας δεν επιτυγχάνεται με τη θανατική ποινή αλλά απαιτείται ριζική αναδιάρθρωση του σωφρονιστικού συστήματος και υποδειγματική λειτουργία των τομέων του ώστε οι ποινές να έχουν πραγματικά σωφρονιστικό χαρακτήρα και όχι εκδικητικό.