Κρατώ σημειώσεις

ΠΛΑΓΙΟΤΙΤΛΟΙ ΠΑΡΑΓΡΑΦΩΝ

1.Στο παρακάτω κείμενο να δώσετε τους πλαγιότιτλους κάθε παραγράφου.

2. Να εντοπίσετε τις νοηματικές σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ των παραγράφων.

            Δεν θα ήταν άσκοπο να αναλογιστούμε ως κοινωνία τις επιπτώσεις ενός πολιτισμού της τηλεοπτικής εικόνας στη ζωή μας. Η ενσωμάτωση της λογικής των μέσων μαζικής ενημέρωσης στον ψυχισμό δημιουργεί νέες παραμέτρους, σημαδεύει την ιστορία. Τίποτα δεν είναι όπως πριν.

            Για παράδειγμα, η μονοκρατορία του χρώματος και της φωτογραφίας εξακοντίζει στο περιθώριο το γραπτό λόγο και υποθηκεύει την ανάγνωση. Η ραστώνη της συνεχούς εναλλαγής καναλιών (του ζάπινγκ) και η ευκολία της «σαρώσεως» έγχρωμων εικόνων καθιστούν αφόρητο για το παιδί τον κόπο της μελέτης και, ως εκ τούτου, το αποξενώνουν από την αποθησαυρισμένη γραμματεία.

            Σήμερα, τα νέα παιδιά θεωρούν «βουνό» την ανάγνωση των βιβλίων που δεν έχουν έγχρωμες εικόνες σε κάθε σελίδα ή εμφανίζουν μεγάλες παραγράφους. Το φαινόμενο αυτό, σε μία κοινωνία που ήδη δε διάβαζε, οφείλει να μας απασχολήσει σοβαρά, διότι το βιβλίο αποτελεί βασικό μέσο για την αγωγή. Εγείρει δε νέες απαιτήσεις για την ποιότητα και την κίνηση του εξωσχολικού αναγνώσματος, όπως είναι τα βιβλία για παιδιά και εφήβους, τα κόμικς, τα περιοδικά, τα λογοτεχνικά κείμενα.

            Όλοι δεχόμαστε, βέβαια, ότι η ενασχόληση με το βιβλίο συνιστά δημιουργική αξιοποίηση του χρόνου. Η τηλεόραση, αντίθετα, έχει επιβάλλει μια ριζικά διαφορετική αίσθηση του χρόνου από εκείνη που μας κληροδότησε η παράδοση αιώνων.

            Αξιοπρόσεκτες, επίσης, είναι και οι επιπτώσεις αυτής της νέας αίσθησης του χρόνου στην εκπαιδευτική διαδικασία. Παρατηρείται π.χ. δυσκολία συγκέντρωσης της προσοχής των παιδιών, όπως και υπερβολική κινητικότητα, αφού η καθημερινή ζωή δε συμβαδίζει με το ρυθμό της τηλεοπτικής εικόνας. Πολύ φυσικό είναι να θεωρείται ανιαρό το σχολικό μάθημα, όπως και ο διάλογος στην οικογένεια, που τώρα έχει αντιπάλους τα κανάλια με τα ελκυστικά τους προγράμματα. Ας μην παραλείψουμε και τις ταινίες του Σαββατόβραδου, οι οποίες έχουν στοιχίσει σε πλήθος παιδιών την απουσία από τον κυριακάτικο εκκλησιασμό ή από το οικογενειακό τραπέζι.

            Τέλος, πελώρια ζητήματα τίθενται ενώπιον μας για το περιεχόμενο της διδαχής. Πώς θα μπορέσουμε να αναπτύξουμε στους νέους ανθρώπους αντίβαρο στο ρεύμα του εντυπωσιασμού; Τι είδους αγωγή θα πρέπει να δοθεί και με ποιους τρόπους, ώστε να ανακαλύψουν οι νέοι «τις πνευματικές ηδονές»; Πώς τα λόγια και το ήθος της οικογενειακής σχολικής, κοινωνικής ζωής θα εισάγουν και θα εδραιώνουν την ανθρώπινη ποιότητα;

            Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, λοιπόν, είναι πια η μόνη εξουσία, διότι εξουσιάζουν το θυμικό των ανθρώπων. Οι περισσότεροι διανοητικά αμφισβητούν την αξιοπιστία τους λέγοντας: «Μας κοροϊδεύουν». Συναισθηματικά, όμως, την έχουν αναγνωρίσει ως τη μόνη αυθεντία κι έχουν παραδοθεί άνευ όρων, αφού για το ασυνείδητο αξιόπιστο είναι ό,τι επαληθεύει την παντοδυναμία του.

                                     Β. Θερμός, Ποιμαίνοντες μετ’επιστήμης.

Εργασία

Να δώσετε τους πλαγιότιτλους των παρακάτω παραγράφων.

1. Σύμφωνα με τη Διεθνή Τράπεζα, 50-60 εκατομμύρια εκτάρια δασικής έκτασης εξαφανίζονται κάθε χρόνο. Εξαιτίας της αύξησης του πληθυσμού, οι χωρικοί κόβουν τα δέντρα για να τα χρησιμοποιήσουν ως καύσιμη ύλη, ενώ, επίσης, επιθυμούν να εξασφαλίσουν καλλιεργήσιμες εκτάσεις γης. Τα δάση, εξάλλου, καταστρέφονται για εμπορικούς σκοπούς από πολυεθνικές εταιρίες που τα εκμεταλλεύονται. Χρησιμοποιούνται μεγάλες μηχανές που σε σύντομο χρόνο κόβουν ολόκληρα δάση.

2. Όλο το νόημα της ζωής μας συγκεντρώνεται σε πρότυπα «αφθονίας» που μας καλλιεργούνται συστηματικά μέσω της διαφήμισης, η οποία έχει σαν στόχο να συντηρεί το κέρδος και την κατανάλωση σε υψηλά επίπεδα. Έτσι, όμως, η ατμόσφαιρα μολύνεται, τα δάση εξαφανίζονται, τα ποτάμια γίνονται αγωγοί βιομηχανικών αποβλήτων, οι πόλεις γίνονται πιεστικές και αφόρητες.

3. Αναμφισβήτητα, η υπογεννητικότητα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι Δυτικές υπεραναπτυγμένες κοινωνίες. Πολλές φορές, εξάλλου, στην καθημερινή ειδησεογραφία αυτών των χωρών παρουσιάζονται στατιστικά δεδομένα που με επιστημονική ακρίβεια αποδεικνύουν πως το πληθυσμιακό δυναμικό τους λίαν προσεχώς θα μειωθεί ίσως και σε ποσοστό μεγαλύτερο του 40%. Αυτό φυσικά ισχύει και για τη χώρα μας, πράγμα που αναπότρεπτα δημιουργεί ένα σκεπτικισμό στο σύνολο των πνευματικών και πολιτικών μας ανθρώπων, εφόσον ζούμε σ’ ένα από τα γεωγραφικά σημεία τομής του χριστιανικού κόσμου με τον ισλαμικό, που παρουσιάζει μια άνευ προηγουμένου πληθυσμιακή έκρηξη, λόγω του περιεχομένου της ισλαμικής θρησκείας, που ανέχεται την πολυγαμία και επιβάλλει την πολυτεκνία. Σύμφωνα με επιστημονικά έγκυρες μετρήσεις υπολογίζεται πως ο ελληνικός πληθυσμός σε 50 χρόνια από σήμερα από 10 εκατομμύρια που είναι θα συρρικνωθεί σε 6, ενώ ο πληθυσμός της γειτονικής Τουρκίας θα ξεπεράσει σχεδόν τα 100 εκατομμύρια.

4. Σε κάποιο σχολείο στο μάθημα των τεχνικών με τίτλο «Το πρόβλημα του επαγγελματικού προσανατολισμού» ένας μαθητής έφτιαξε το ακόλουθο σκίτσο: μέσα σε μια πληθώρα βιβλίων ξεπροβάλλουν δύο χέρια ζητώντας βοήθεια, και το κεφάλι ενός ταλαιπωρημένου νέου, ο οποίος ρωτά με αγωνία: «Και τώρα τι κάνουμε»; Αυτή η ερώτηση, μια ερώτηση συνταρακτική, κρύβει μέσα της το άγχος που διακατέχει την πλειονότητα των σημερινών νέων. Όλοι αναρωτιούνται: « Και τώρα που πήραμε το πτυχίο μας με τόσο κόπο τι θ’ απογίνουμε, όταν υπάρχουν τόσο υψηλά ποσοστά ανεργίας»;

5. Οι μελετητές του φυτικού κόσμου υποστηρίζουν πως το ύψος του κορμού ενός δέντρου είναι ανάλογο προς το μήκος των ριζών του. Το ίδιο πρέπει να συμβαίνει και με έναν πολιτισμό: όσο πιο βαθιές είναι οι ρίζες του στην ιστορία, τόσο πιο ψηλός θα πρέπει να είναι ο κορμός που συντίθεται από τα υλικά και πνευματικά επιτεύγματα των ανθρώπων που τον συντηρούν και τον συνεχίζουν. Εμείς, δυστυχώς, οι νεοέλληνες αποτελούμε συνεχιστές ενός πολιτισμού με ρίζες χιλιάδων χρόνων στην ιστορία, θαμνώδη όμως κορμό πολιτιστικής παρουσίας στο παρόν.

ΠΛΑΓΙΟΤΙΤΛΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΩΝ ΕΝΟΤΗΤΩΝ

Στο παρακάτω κείμενο:

1. Να δώσετε πλαγιότιτλο για κάθε παράγραφο.

2. Να εντοπίσετε τις θεματικές ενότητες και τα μέρη του κειμένου.

3. Να δώσετε πλαγιότιτλο για κάθε νοηματική-θεματική ενότητα.

            Η ιδιωτική τηλεόραση (τουλάχιστον, κανείς δε τη λέει πλέον ελεύθερη) υποτάσσει τα πάντα στο κυνήγι της τηλεθέασης, διότι αυτή είναι η προϋπόθεση των κερδών της. Αναγνωρίζουμε ότι όλες οι επιχειρήσεις γίνονται για να έχουν κέρδη. Το θέμα όμως είναι τι είμαστε διατεθειμένοι να βγάλουμε στο σφυρί για να έχουμε κέρδος.

            Αυτή είναι η περίπτωση της ιδιωτικής τηλεόρασης. Έχοντας ως μοναδικό κριτήριο την κερδοφορία, έχει υποτάξει όχι μόνο τις ψυχαγωγικές εκπομπές, αλλά και τις ειδησεογραφικές και τις ενημερωτικές (δελτία ειδήσεων και talk shows κυρίως) στη λογική της τηλεθέασης και σε όσα αυτή συνεπάγεται.

            Για να έχει υψηλή τηλεθέαση η ειδησεογραφία, πρέπει να έχει λίγες πολιτικές ειδήσεις και πολλές «δήθεν»  κοινωνικές. Κάθε γεγονός (φόνος ή γάμος, αυτοκτονία ή ατύχημα ή ό,τι άλλο) είναι είδηση μόνον εφόσον και επειδή μπορεί να γίνει υπερθέαμα για λίγα λεπτά. Και είναι ακόμα μεγαλύτερη είδηση αν μπορεί να βγάλει και παράθυρα όπου δύο και περισσότεροι θα μονομαχήσουν προς τέρψιν του κοινού και αύξηση της τηλεθέασης.

            Αλλά και οι πολιτικές ειδήσεις παρουσιάζονται με τρόπο ώστε να κρατούν την τηλεθέαση ψηλά: η πολιτική έχει νόημα μόνο αν μπορεί κανείς να την κάνει λέξεις που θα μαστιγώσουν και κυρίως φιλμάκια που θα αποσπάσουν το μάτι. Με αυτόν τον τρόπο και για αυτόν το λόγο, η πολιτική παρουσιάζεται σαν ανόητο κουτσομπολιό, οι συγκρούσεις σαν προσωπικές φιλοδοξίες, ενώ οι καθοριστικές πολιτικές επιλογές έχουν ξεπέσει σε διαφορά image των αρχηγών.

            Τα κανάλια, με την τακτική τους να επιλέγουν την παράθεση προσωπικών απόψεων και να επιμένουν στο «διάλογο» με πρόσωπα, αντί να ενημερώνουν με στοιχεία, που είναι αποτέλεσμα έρευνας και ανάλυσης, μάλλον ενθαρρύνουν τις «εγωκεντρικές» επιθυμίες προσώπων και ομάδων, αντί να καλλιεργούν την αίσθηση της υπευθυνότητας και του συλλογικού συμφέροντος, που είναι προϋποθέσεις για τη δημοκρατία.

Στοιχεία θεωρίας

Με τις σημειώσεις προσπαθούμε να επισημάνουμε και να καταγράψουμε τα κύρια σημεία ενός κειμένου.

Αρχικά, διαβάζουμε ολόκληρο το κείμενο και αποκτούμε μια γενική εικόνα.

Κατόπιν, εντοπίζουμε το νοηματικό κέντρο του κειμένου που βρίσκετε εύκολα αν ανιχνεύσουμε το σκοπό του συγγραφέα, εντοπίσουμε δηλαδή τις προθέσεις του με βάση τις οποίες παραθέτει τις απόψεις του.

Στη συνέχεια, κρατώ σημειώσεις κατά παράγραφο ή ευρύτερες νοηματικές ενότητες.

Κατά την εξαγωγή σημειώσεων λοιπόν από μια παράγραφο ή κείμενο λειτουργώ ως εξής:

Α. Στην παράγραφο > 1.Εντοπίζω τη θεματική περίοδο της παραγράφου ή το νοηματικό της κέντρο και ανιχνεύω το θέμα με το οποίο ασχολείται.

                                     2. Διακρίνω τις λεπτομέρειες που έχουν σημασία για την ανάπτυξη της παραγράφου, βρίσκοντας τις λέξεις κλειδιά.

                                     3. Δίνω πλαγιότιτλο στην παράγραφο.

Β. Στο κείμενο > 1. Διακρίνω τις παραγράφους που αντιστοιχούν σε μέρη του κειμένου (πρόλογος, κύριο μέρος, επίλογος)

                             2. Ομαδοποιώ τις παραγράφους του κυρίου μέρους που έχουν το ίδιο νοηματικό κέντρο και αποτελούν ευρύτερες νοηματικές ενότητες.

                             3. Δίνω πλαγιότιτλους  για τον πρόλογο, τις ευρύτερες νοηματικές ενότητες και τον επίλογο, ώστε να έχω συνοπτικές σημειώσεις.

> Με βάση τις σημειώσεις του κειμένου μπορώ να προβώ στην περίληψη και το διάγραμμά του.

Εργασία

Να κρατήσετε σημειώσεις στο παρακάτω κείμενο.

Τι θα κάνουμε με τόσα σκουπίδια;

 1. Από την εποχή της Βιομηχανικής Επανάστασης ο πλούτος και η φήμη πηγαίνουν σ’

εκείνους που επινοούν μηχανές και μεθόδους κατανάλωσης των παγκοσμίων

αποθεμάτων άνθρακα, πετρελαίου και άλλων υλικών. Ίσως όμως τώρα έφθασε ο

καιρός που θ’ αρχίσουμε να ανταμείβουμε όσους κατασκευάζουν μηχανές που

χρησιμοποιούν τα σκουπίδια της βιομηχανίας.

2. Ο άνθρωπος από την αρχή της Ιστορίας χρησιμοποίησε τα υλικά που έβρισκε δίπλα

του. Κατασκεύαζε τα εργαλεία, τα όπλα και τα ρούχα του από πέτρα, ξύλο ή δέρμα

ζώων αντιστοίχως. Άλλαζε μόνο το σχήμα και όχι τη σύσταση των υλικών. Όταν τα

ρούχα του φθείρονταν, τα πετούσε. Ο ήλιος, η βροχή και ο χρόνος οδηγούσαν στην

αποσύνθεση τους και στην απορρόφησή τους από το έδαφος.

3. Από κάποια στιγμή της Ιστορίας, ο άνθρωπος έγινε πιο επιδέξιος στην κατασκευή

αντικειμένων. Δεν χρειαζόταν πλέον να πετάει τόσο συχνά τα εργαλεία και τα ρούχα

του. Μεταβάλλοντας τη σύσταση των πρώτων υλών μπορούσε να κατασκευάσει πιο

ανθεκτικές παραλλαγές των φυσικών υλικών, οι οποίες ήταν εντελώς τεχνητές.

Διέπραξε το σφάλμα να φτιάξει σχεδόν αναλλοίωτα αντικείμενα. Το αποτέλεσμα,

ιδιαίτερα για τις βιομηχανικές χώρες, είναι ένα όλο και διογκούμενο βουνό από

σκουπίδια.

4. Ποιο είναι το πιο δύσκολο είδος σκουπιδιών; Όσο και αν φαίνεται παράξενο, τα

πλαστικά είναι το χειρότερο, παρ’ όλο που αποτελούν μόνο το ένα πέμπτο της

συνολικής ποσότητας των στερεών ρυπαντών σε μία βιομηχανική χώρα. Αλλά αυτό

το ένα πέμπτο αντιπροσωπεύει περισσότερο από 15 εκατομμύρια τόνους σκουπιδιών

το χρόνο, τα οποία σπανίως συμφέρει οικονομικά να ανακυκλωθούν.

5. Εκτός από την ανακύκλωση, ποιος άλλος τρόπος αντιμετώπισης των πλαστικών

σκουπιδιών υπάρχει; Η καταστροφή τους είναι μια απάντηση. Η κύρια δυσκολία εδώ

είναι ότι η καύση πολλών τύπων πλαστικών παράγει τοξικά αέρια, ενώ άλλοι τύποι καταστρέφουν τα μηχανήματα που χρησιμοποιούνται για την πολτοποίησή τους. Η

κατάσταση μπορεί να βελτιωθεί μέσω μιας ευρύτερης χρήσης βιοδιασπώμενων

πλαστικών που αποσυντίθενται σε λίγο χρόνο, όπως τα φυσικά υλικά. Δυστυχώς,

αυτό το πλαστικό δεν μπορεί, για ευνόητους λόγους, να χρησιμοποιηθεί για την

κατασκευή κτηρίων και οχημάτων.

6. Κάθε χρόνο, τα οικιακά σκουπίδια υπολογίζεται ότι περιέχουν 20 εκατομμύρια

τόνους σιδήρου και χάλυβα και 30 εκατομμύρια τόνους γυαλιού και άλλων

χρήσιμων υλικών. Φυσικά, εκείνοι που εκμεταλλεύονται αυτά τα σκουπίδια

προσδοκούν κέρδη από αυτή τη δουλειά. Το πρόβλημα βρίσκεται στην απροθυμία

των αρχών να διαθέσουν χρήματα σε συστήματα επιλογής -είναι πιο φθηνό να

στοιβάζουμε τα σκουπίδια σε χωματερές ή να τα παραχώνουμε σε ένα παλιό

ορυχείο. Κάποια μέρα όμως δεν θα υπάρχουν πλέον ακάλυπτοι χώροι και ανοίγματα

στο έδαφος. Όταν έλθει αυτή η ημέρα, ίσως οι κυβερνήσεις και τα τοπικά συμβούλια

συνειδητοποιήσουν ότι τα εργοστάσια ανακύκλωσης, όπως τα νοσοκομεία και οι

άλλες κοινωνικές υπηρεσίες, πρέπει να χρηματοδοτούνται, επειδή τα έχουμε ανάγκη

περισσότερο από τα χρήματα.

7. Το αυτοκίνητο, το σύμβολο του εικοστού αιώνα, γέννησε μια καινούργια βιομηχανία:

αυτήν της πολτοποίησής του. - Αυτά τα αστραφτερά αντικείμενα, κατασκευασμένα

από πολύτιμο χάλυβα, χαλκό και άλλα υλικά που αρχίζουν να καταστρέφονται μετά

από μερικά χρόνια, συνήθως εγκαταλείπονται και σκουριάζουν στην άκρη των

εθνικών οδών, σε χωράφια ή στους δευτερεύοντες δρόμους των πόλεων. Ωστόσο, τα

μηχανήματα συμπίεσης μπορούν να τα μετατρέψουν σε μία μάζα πάχους περίπου 80

εκατοστών που τροφοδοτεί τους φούρνους χάλυβα, για να αρχίσει από την αρχή ο

βιομηχανικός κύκλος των υλικών.

8. Αυτή η συστηματική επίθεση εναντίον των σκουπιδιών στις πόλεις μας είναι

απαραίτητη, αν θέλουμε να προλάβουμε το πρόβλημα της μείωσης των πρώτων

υλών του πλανήτη μας, που είναι βέβαια πεπερασμένες. Η βιομηχανίες αυτοκινήτων

και χαρτιού έχουν βέβαια δώσει ένα καλό παράδειγμα, αλλά είναι δύσκολο να

αντικρούσουμε μια λύση άλλη που πρότειναν δύο Αμερικανοί επιστήμονες.

9. Σύμφωνα με την τρέχουσα επιστημονική άποψη, ο φλοιός της Γης αποτελείται από

τμήματα προσαρμοσμένα το ένα στο άλλο όπως τα κομμάτια ενός παζλ. Αυτά τα

τμήματα συνεχώς μετακινούνται πάνω κάτω. Μία πλευρά ενός τμήματος μπορεί να

υποχωρήσει κάτω από την πλευρά του γειτονικού του τμήματος και να συμπιεστεί

μέσα στον γήινο φλοιό, όπου διαλύεται. Αυτή η διεργασία κανονικά είναι πολύ

αργή, αλλά σε ορισμένα μέρη κάτω από τους ωκεανούς έχει πιο γρήγορο ρυθμό. Η

προτεινόμενη λύση είναι να τοποθετηθούν τα μη επαναχρησιμοποιήσιμα σκουπίδια

σε τέτοια σημεία ώστε να προωθηθούν προς το κέντρο της Γης και έτσι να

καταστραφούν. Τελικά, αυτή η ιδέα δεν είναι και τόσο πρωτότυπη. Μήπως εδώ και

αιώνες δεν σπρώχνουμε τη σκόνη κάτω από τα χαλιά;

ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΙ                       ΠΛΑΓΙΟΤΙΤΛΟΙ ΠΑΡΑΓΡΑΦΩΝ           ΠΛΑΓΙΟΤΙΤΛΟΙ Ν.Ε.

Τα βήματα για τη δημιουργία της περίληψης

Τα βήματα για τη δημιουργία της περίληψης

1.     Στην αρχή της περίληψης επισημαίνουμε το θεματικό κέντρο του κειμένου.

2.     Εντοπίζουμε τη θεματική περίοδο κάθε παραγράφου και τις σημαντικές λεπτομέρειες της βγάζοντας πλαγιότιτλους. Χρησιμοποιούμε αυτά τα στοιχεία όταν πρόκειται να γράψουμε εκτενή περίληψη. Όταν όμως πρόκειται η περίληψη να είναι συνοπτική τότε βασιζόμαστε μόνο στους πλαγιότιτλους των παραγράφων ή των ευρύτερων νοηματικών ενοτήτων.

3.     Προσέχουμε τη σύνδεση των στοιχείων της περίληψης χρησιμοποιώντας τις κατάλληλες διαρθρωτικές λέξεις (αρχικά, κατόπιν, επίσης, επιπρόσθετα, παράλληλα, συμπερασματικά κ.τ.λ.) και ρήματα με τα οποία αποδίδουμε τη σκέψη του συγγραφέα (ο συγγραφέας αναφέρει, διατυπώνει την άποψη, επισημαίνει, υποστηρίζει, τονίζει, υπογραμμίζει, προσθέτει, αναλύει, συμπεραίνει κ.τ.λ.).

4.     Χρησιμοποιούμε ενεργητική σύνταξη όταν θέλουμε να δώσουμε έμφαση στο πρόσωπο ή πράγμα που δρα (π.χ. ο συγγραφέας αναφέρει ότι...) ή παθητική σύνταξη όταν θέλουμε να εξάρουμε το αποτέλεσμα της ενέργειας του υποκειμένου (π.χ. στο κείμενο αναφέρεται ότι...). Μπορούμε επίσης σε μια περίληψη να χρησιμοποιήσουμε και τα δύο είδη σύνταξης.

5.     Στην περίληψη δεν κάνουμε ποτέ αρίθμηση (1,2,3, ή πρώτο, δεύτερο, τρίτο) ακόμα κι αν το κείμενο ακολουθεί τέτοια δομή.

6.     Δεν προσπαθούμε να μιμηθούμε το ύφος του συγγραφέα και αποφεύγουμε να χρησιμοποιούμε αυτούσιες φράσεις του κειμένου.

7.     Είναι δόκιμο σε μια περίληψη να μην ακολουθείται παραγραφοποίηση.

8.     Στην περίληψη πρέπει να είμαστε αντικειμενικοί, αποφεύγοντας σχόλια, επιδοκιμασία ή αποδοκιμασία του αρχικού κειμένου.

9.     Η περίληψη δεν πρέπει να προδίδει το πνεύμα του συγγραφέα αλλά να κάνει κατανοητό και γνωστό αυτό που γράφει ο συγγραφέας σε ένα τρίτο πρόσωπο που δε γνωρίζει το αρχικό κείμενο.

Κριτήριο αξιολόγησηςΈκθεσης - Έκφρασης Β΄ Λυκείου 2012

Κείμενο

Οι ψυχολογικές ρίζες του ρατσισμού

Ο φόβος του διαφορετικού και η ασφάλεια της ομοιότητας

Από τον Ξένιο Δία που προστάτευε τους ξένους και τον αρχαίο θεσμό της φιλοξενίας, που θεωρούσε το πρόσωπο του ξένου ιερό, έγινε ένα τεράστιο ψυχολογικό άλμα και το κοινωνικό - πολιτισμικό - ψυχολογικό μας εκκρεμές σήμανε την ώρα της ξενοφοβίας, όπως δείχνουν και τα αποτελέσματα της πρόσφατης έρευνας της Κάπα Research. Η Παγκόσμια Ημέρα Κατά του Ρατσισμού έρχεται να μας θυμίσει τα ίσα δικαιώματα των ανθρώπων κατ' αρχήν στη ζωή και στην αξιοπρέπεια και κατά δεύτερο λόγο να μας φέρει αντιμέτωπους με τα στερεότυπα και τις στάσεις μας απέναντι στους «διαφορετικούς».

Γενιές ολόκληρες Ελλήνων μεγάλωσαν με στερεότυπες απειλές του τύπου «φάε τη σούπα σου γιατί θα έρθει να σε πάρει ο γύφτος» ή «αν δεν κάτσεις καλά θα σε φάει ο αράπης», με παραδείγματα προς γνώση και συμμόρφωση από πολιτισμικές, κοινωνικές, θρησκευτικές ή άλλες μειονότητες. Στις ημέρες μας αυτές οι απειλές ξεθώριασαν και έχασαν την πειθώ που κάποτε είχαν αλλά αντικαταστάθηκαν από άλλες που αντλούν από διαφορετικές ομάδες. Οι σπόροι του ρατσισμού εμφυτεύονται από πολύ νωρίς στην κοινωνική συνείδηση του ατόμου και γίνονται μέρος της ψυχοσύνθεσής του και της στάσης του απέναντι στους άλλους. Γιατί όμως οι άνθρωποι γίνονται ρατσιστές; Γιατί κατά τα άλλα καλοί, κοινωνικοί, ανοιχτόκαρδοι και εξυπηρετικοί άνθρωποι γίνονται ξαφνικά εμπνευστές τέτοιων στερεότυπων απειλών και στη συνέχεια γίνονται δύσπιστοι και εχθρικοί απέναντι στους ξένους;

Ο φόβος του διαφορετικού και του αγνώστου αποτελεί τον καταλύτη μιας ψυχολογικής διαδικασίας που στηρίζεται στην αρχή της ομοιότητας. Οι όμοιοι με εμάς ανήκουν στην ίδια ομάδα και επομένως είναι ακίνδυνοι. Ο αλλιώτικος, ο ξένος, εμπεριέχει εξ ορισμού το διαφορετικό και κατ' επέκταση το επικίνδυνο. Ακόμη και αν ο φόβος της επικινδυνότητας απορριφθεί, ο διαφορετικός τρόπος ζωής και η εμφάνιση είναι αρκετά για να κριθούν κατώτερα από τα δικά μας και επομένως να απορριφθούν. Ετσι δημιουργούνται προκαταλήψεις που υψώνονται σαν φράγμα ανάμεσα στους διαφορετικούς ανθρώπους.

Ζούμε σε μια αυξανόμενα πολιτισμικά πλουραλιστική κοινωνία αλλά οι γονείς και οι δάσκαλοι μιλάνε πολύ λίγο στα παιδιά για τον ρατσισμό. Τα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι η στάση των ενηλίκων «δεν μιλώ για την προκατάληψη, άρα δεν υπάρχει» ουσιαστικά την ενθαρρύνει. Σε έναν ιδανικό κόσμο οι γονείς διδάσκουν στα παιδιά τους να έχουν πολιτισμική «αχρωματοψία» αλλά όταν οι γονείς παραμένουν σιωπηλοί κάποιοι άλλοι θα επηρεάσουν τα παιδιά. Τα παιδιά νιώθουν άνετα με παιδιά που είναι όμοια με αυτά και η παραμονή στην κοινή ομάδα τούς δημιουργεί ένα αίσθημα ασφαλείας. Παραδόξως αυτό δεν ισχύει μόνο για ομοιογενείς ομάδες. Ετσι «δεμένες» ετερογενείς ομάδες σαν αυτές μιας σχολικής τάξης, όπου η έμφαση είναι στη φιλία και όχι στην εθνικότητα, μπορεί να εμπνέουν αίσθηση ασφαλείας. Ερευνες δείχνουν ότι η εχθρότητα απέναντι σε διαφορετικές ομάδες αρχίζει από πολύ νωρίς, από τριών μόλις ετών, και η πολιτισμική ταυτότητα της πλειονότητας αποφασίζει ποιος είναι έξω και ποιος μέσα. Ο παράγοντας-κλειδί για την πρόληψη του ρατσισμού είναι η συζήτηση γύρω από αυτόν. Η έλλειψη διαλόγου στο σπίτι και στο σχολείο ενθαρρύνει τα αρνητικά στερεότυπα.

Γονείς ή δάσκαλοι και παιδιά μπορούν να ξεκινήσουν τη συζήτηση για τις προκαταλήψεις, τον ρατσισμό και τον πολιτισμικό πλουραλισμό με τις παρακάτω ερωτήσεις: Τι σημαίνει πολιτισμικός πλουραλισμός; Γιατί είναι σημαντικός; Θέλεις να μάθεις παραπάνω πράγματα για άλλους ανθρώπους; Ποιους; Πώς μπορείς να το κάνεις; Τι σημαίνει «κοινωνική ομάδα», τι σημαίνει «κοινωνία» και ποιες άλλες λέξεις και έννοιες συνδέουμε μαζί τους; Τι σου αρέσει και τι όχι στη δική σου κοινωνική ομάδα; Πώς θα μπορούσαν οι άνθρωποι στη δική σου κοινωνική ομάδα ή χώρα να ζουν μαζί αρμονικά;

                                   Βάρβογλη Λίζα, Το Βήμα, 01/04/2001

Ερωτήσεις

Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 100-120 λέξεις.                                                                   [Μονάδες 25]

Β₁. «Οι σπόροι του ρατσισμού εμφυτεύονται από πολύ νωρίς στην κοινωνική συνείδηση του ατόμου». Να   αναπτύξετε τις θέσεις σας αναφορικά με αυτήν την άποψη σε 80-100 λέξεις.                                 [Μονάδες 12]

Β₂. Με ποιον τρόπο οργανώνεται ο λόγος στην 3^η § του κειμένου; Ποια τα δομικά της στοιχεία;

 [Μονάδες 10]

Β₃. Να γράψετε συνώνυμα για τις παρακάτω λέξεις.

αλλιώτικος, επηρεάσουν, παραδόξως, ομοιογενείς, δεμένες, πλουραλισμό                                              [Μονάδες 6]

Β₄. Να εντοπίσετε τρεις περιπτώσεις χρήσης μεταφορικού λόγου.                                                              [Μονάδες 3]

Β₅. «Σε έναν ιδανικό κόσμο οι γονείς διδάσκουν στα παιδιά τους να έχουν πολιτισμική «αχρωματοψία».

       «Η έλλειψη διαλόγου στο σπίτι και στο σχολείο ενθαρρύνει τα αρνητικά στερεότυπα».

      Να αναγνωρίσετε τη σύνταξη στις παραπάνω προτάσεις και να τη μετατρέψετε στην αντίθετή τους.                                                            [Μονάδες 4]

Γ. ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΛΟΓΟΥ

Σε μια περίοδο αναβίωσης του ρατσισμού και του φανατισμού, κυρίως στην Ευρώπη, επιτακτικό αίτημα καθίσταται η ανάδειξη του σεβασμού στο διαφορετικό. Πρόκειται για τη θεμελιώδη αρχή της ανεκτικότητας, που σημαίνει αναγνώριση και σεβασμό της ιδιαιτερότητας του άλλου (φυλετικής, θρησκευτικής, πολιτιστικής κ.ά.), δηλαδή διαλλακτική αντιμετώπιση όποιου αποκλίνει από το σύνηθες, από το καθιερωμένο.

Σε ένα κείμενο που προορίζεται να εκφωνηθεί (400 λέξεων περίπου) προβληματιστείτε για τα ακόλουθα:

α) Ποια η σημασία, δηλαδή οι θετικές συνέπειες,  του σεβασμού στο διαφορετικό στην επικοινωνία και στη συνεργασία μεταξύ των εθνών αλλά και μεταξύ των διαφόρων κοινωνικών ομάδων και ατόμων στο εσωτερικό μιας κοινωνίας;  

β) Ποιος ο ρόλος της εκπαίδευσης προς την κατεύθυνση της εδραίωσης της ανεκτικότητας;

[Μονάδες 40]

Απαντήσεις

Α. Περίληψη

Θεματικό κέντρο: διερεύνηση των αιτιών του ρατσισμού και μέτρα για την πρόληψή του.

Βασικά στοιχεία: §1. Η ξενοφοβία αντίκειται στην ισότητα των δικαιωμάτων και την αξιοπρέπεια των ανθρώπων.

                           §2. Τα στερεότυπα αλλάζουν ανάλογα με τις εποχές και ο ρατσισμός διαποτίζει τον άνθρωπο  από μικρή ηλικία. Η αρθρογράφος αναρωτιέται το γιατί.

                           §3. Μια εξήγηση σχετίζεται με την ανασφάλεια που προκαλεί το διαφορετικό και την τάση υποβάθμισής του.

                           §4. Επικαλείται αποτελέσματα ερευνών σχετικά με τον ελλιπή ρόλο των φορέων κοινωνικοποίησης για την ανάσχεση από μικρή ηλικία ρατσιστικών συμπεριφορών  και προτείνει ως τρόπο πρόληψης του φαινομένου τη συζήτηση γύρω απ’ αυτό.

                           §5. Παρουσιάζει καταληκτικά μια σειρά από ερωτήσεις που θα κινητοποιούσαν το διάλογο γύρω από το ρατσισμό.

Β.

Β1. Ανάπτυξη σε παράγραφο: «Οι σπόροι του ρατσισμού εμφυτεύονται από πολύ νωρίς στην κοινωνική συνείδηση του ατόμου»

·        Ο ρόλος της οικογένειας: ρατσιστικές συμπεριφορές γονέων, απουσία διαλόγου, πρότυπα

·        Ο ρόλος του σχολείου: ρατσιστικές συμπεριφορές μαθητών, εκπαιδευτικών, απουσία ανθρωπιστικής παιδείας > βαθμοθηρία, ανταγωνισμός

Β2.  Δομή και τρόπος ανάπτυξης της §3

Θεματική πρόταση: «Ο φόβος … ομοιότητας»

Λεπτομέρειες: «Οι όμοιοι … απορριφθούν»

Κατακλείδα: «Έτσι … ανθρώπους».

Ο τρόπος ανάπτυξης της παραγράφου είναι η αιτιολόγηση.

Β3.  Λεξιλόγιο

αλλιώτικος = διαφορετικός

επηρεάσουν = επιδράσουν

παραδόξως = αντίθετα

ομοιογενείς = ομοιόμορφες

δεμένες = ενωμένες

πλουραλισμό = ποικιλία, πολυμορφία

Β4.  Μεταφορική χρήση του λόγου

ψυχολογικό άλμα, ψυχολογικό εκκρεμές, οι απειλές ξεθώριασαν, οι σπόροι του ρτασισμού εμφυτεύονται, ο ξένος εμπεριέχει το διαφορετικό, υψώνονται οι προκαταλήψεις, εμπνέουν αίσθηση ασφάλειας…

Β5.  Ενεργητική – παθητική σύνταξη

α. «Σ’ έναν ιδανικό κόσμο …. Αχρωματοψία» > ενεργητική σύνταξη

    Μετατροπή σε παθητική: «Σ’ έναν ιδανικό κόσμο τα παιδιά διδάσκονται από τους γονείς τους να έχουν πολιτισμική «αχρωματοψία».

β. «Η έλλειψη διαλόγου … στερεότυπα» > ενεργητική σύνταξη

    Μετατροπή σε παθητική: «Τα αρνητικά στερεότυπα ενθαρρύνονται από την έλλειψη διαλόγου στο σπίτι»

Γ. Παραγωγή λόγου

α) 1. Οι θετικές συνέπειες του σεβασμού στο διαφορετικό στην επικοινωνία και συνεργασία μεταξύ των εθνών:

• ισότιμη βάση συνεννόησης
• δημιουργική ανταλλαγή κοινωνικών, πολιτιστικών και οικονομικών στοιχείων
• εμπλουτισμός των εθνικών στοιχείων και πρόοδος των κοινωνιών
• διευκόλυνση επίλυσης παγκόσμιων και διακρατικών προβλημάτων
• αξιοποίηση ανθρώπινου δυναμικού, δομών και καινοτομιών
• διαμόρφωση σωστής εθνικής συνείδησης (πραγματική διάσταση εθνικής ταυτότητας, κατανόηση συμπληρωματικότητας πολιτισμών)

2. Οι θετικές συνέπειες του σεβασμού στο διαφορετικό στην επικοινωνία και συνεργασία μεταξύ διαφόρων κοινωνικών ομάδων και ατόμων μιας κοινωνίας:

·        ομαλή κοινωνική συμβίωση – κοινωνική ισορροπία

·        αποφυγή φαινομένων κοινωνικής παθογένειας και ψυχολογικών προβλημάτων

·        σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων

·        αξιοποίηση των υπηρεσιών που προσφέρουν οι «διαφορετικοί»

·        επικράτηση ηθικών αξιών – αποβολή ξενοφοβίας

·        προσφορά βοήθειας σε ανθρώπους με προβλήματα που τους καθιστούν διαφορετικούς

β) Ο ρόλος της εκπαίδευσης για την εδραίωση της ανεκτικότητας:

·        ανθρωπιστική παιδεία, διακίνηση ανθρωπιστικών ιδεών

·        διάλογος για την ευαισθητοποίηση των μαθητών απέναντι σε συνανθρώπους με διαφορετικά χαρακτηριστικά

·        επαφή με ομάδες και άτομα «διαφορετικών» χαρακτηριστικών ώστε να υπάρξει εξοικείωση των μαθητών μ’ αυτούς και να αποφευχθεί η δαιμονοποίησή τους

·        αξιοποίηση μαθημάτων όπως ιστορία ή κοινωνιολογία για προβολή παραδειγμάτων και γεγονότων που υμνούν τη σημασία της αποδοχής του διαφορετικού και καταδεικνύουν τις οδυνηρές συνέπειες αντίθετων συμπεριφορών.

Εικονική περιήγηση στην Αγιά Σοφιά

 Χρησιμοιποιήστε τον παρακάτω σύνδεσμο για να περιηγηθείτε στην Αγιά Σοφιά με τη βοήθεια της τεχνολογίας! Καλό ταξίδι!

<http://www.360tr.com/34_istanbul/ayasofya/english/>

Κριτήρια Αξιολόγησης για την Έκφραση - Έκθεση Γ΄ Λυκείου

1ο Κριτήριο Αξιολόγησης: Παγκοσμιοποίηση και πολιτιστική ταυτότητα

Α΄  ΚΕΙΜΕΝΟ

§1. Είναι διάχυτος ο φόβος ότι η παγκοσμιοποίηση απειλεί με ισοπέδωση τις πολιτιστικές ιδιαιτερότητες και αποβλέπει στην επιβολή μιας ενιαίας μορφής πολιτισμού σε παγκόσμια κλίμακα. Ο φόβος αυτός, με τη μορφή, τουλάχιστον, με την οποία συνήθως νοείται, δεν έχει σοβαρά ερείσματα. Διότι η έννοια της ελευθερίας και των δικαιωμάτων του ατόμου, στην οποία βασίζεται η παγκοσμιοποίηση, δεν επιτρέπει τη βίαιη επιβολή κανενός είδους πολιτισμού. Αν οι λαοί, για παράδειγμα, βρίσκουν τα κινηματογραφικά προϊόντα μιας χώρας πιο ελκυστικά από όσα τους προσφέρει η δική τους τέχνη, αυτό δεν σημαίνει τίποτε άλλο από το ότι δεν είναι σε θέση να εκτιμήσουν όσο αξίζει, αν αξίζει, το δικό τους πολιτισμό. Σημαίνει είτε ότι ο δικός τους πολιτισμός είναι κατώτερος του ξένου, είτε ότι η παιδεία τους δεν τους έμαθε την αξία του, αν δεν αλώθηκε βέβαια και η ίδια η παιδεία από τον «ξένο» αυτό πολιτισμό. Η παγκοσμιοποίηση, με άλλα λόγια, δεν απειλεί παρά μόνο τις πολιτιστικές ταυτότητες που έχουν ήδη ατονήσει και εξασθενήσει από μόνες  τους ως υπαρξιακά βιώματα του λαού, αυτές που έχουν περιπέσει σε «φολκλόρ» και που ούτως ή άλλως δεν προξενούν κανένα πρόβλημα στην παγκοσμιοποίηση. Η παγκοσμιοποίηση δεν ενοχλείται καθόλου από την πολυπολιτισμικότητα, όταν αυτή περιορίζεται στη φολκλορική έκφραση της. Αντιθέτως την ενθαρρύνει ως ένα εμπλουτισμό της ατομικής τέρψεως και ευδαιμονίας. Τη χρηματοδοτεί μάλιστα, για να γίνει πιο «χρήσιμη» σε όσους είναι σε θέση να εξαγοράσουν τα «ενδιαφέροντα» αυτά «εξωτικά» προϊόντα του πολιτισμού. Έτσι, οι «φολκλορικές» αυτές πολιτιστικές ιδιαιτερότητες μπορεί να «πουληθούν» ως οικονομικά αγαθά στην παγκόσμια αγορά και να γίνουν οι ίδιες μέρος της παγκοσμιοποίησης.

§ 2. Η παγκοσμιοποίηση ενοχλείται μόνον όταν μια συγκεκριμένη πολιτιστική ταυτότητα εμποδίζει τις πολιτισμικές συνιστώσες, που αποτελούν  βασικά συστατικά της. Ό,τι για παράδειγμα, δεν θεωρεί τη γνώση ως χρηστικό εργαλείο προωθήσεως της ατομικής ευημερίας δια της οικονομικής αναπτύξεως, πρέπει να εξοβελιστεί. Ένας λαός που αφιερώνει περισσότερο χρόνο στη διασκέδαση παρά στην εργασία και δεν προάγει την οικονομία, πρέπει να αλλάξει νοοτροπία. Ένα κράτος, που με το εκπαιδευτικό του σύστημα δεν εξυπηρετεί την παραγωγή, πρέπει να προβεί στις ανάλογες μεταρρυθμίσεις. Κάθε δίκαιο που εμποδίζει την ευδαιμονία του ατόμου, το ύψιστο αυτό πολιτισμικό αγαθό, πρέπει να αναπροσαρμοστεί. Αυτές και άλλες παρόμοιες ιδιαιτερότητες, που άπτονται των αρχών που γέννησαν την παγκοσμιοποίηση, πράγματι απειλούνται από την παγκοσμιοποίηση. Αλλά, όταν όλα αυτά έχουν ήδη παραχωρηθεί, για ποια πολιτιστική ταυτότητα μιλάμε πλέον ότι απειλείται από την παγκοσμιοποίηση;

§ 3. Ας έλθουμε όμως στα καθ' ημάς.  Με ποιο τρόπο μπορεί να λεχθεί ότι  η παγκοσμιοποίηση απειλεί την πολιτιστική μας ταυτότητα; Ποια είναι αυτή η πολιτιστική ταυτότητα μας, που κινδυνεύει από την παγκοσμιοποίηση; Τρία στοιχεία θα μπορούσαμε να απομονώσουμε ως βασικά της χαρακτηριστικά. Αρχικά, τη γλώσσα. Πράγματι, η γλώσσα αποτελεί συστατικό στοιχείο κάθε πολιτιστικής ταυτότητας. Με ποιο τρόπο την απειλεί η παγκοσμιοποίηση; Σίγουρα όχι με την αντικατάσταση της με το λατινικό αλφάβητο ή την κατάργηση της. Αν απειλείται η γλώσσα από κάτι, αυτό είναι το πνεύμα της χρηστικότητας. Αυτό συνεπάγεται δυο πράγματα: πρώτον, την απλοποίηση και τον περιορισμό του λεξιλογίου στο ελάχιστο, που εξυπηρετεί αποτελεσματικά την παραγωγή, δείχνει την λεξιπενία, την κατάργηση των τόνων και των πνευμάτων κ.τ.λ., και, δεύτερον, τον υποβιβασμό της σε δεύτερη μοίρα σε σχέση με κάποια ξένη γλώσσα, που είναι πιο χρηστική στην παγκόσμια κοινότητα. Ξαναγυρίζουμε δηλαδή πάλι στις βασικές πολιτισμικές συνιστώσες της παγκοσμιοποίησης. Αν ο λαός μας έχει αποδεχθεί τις συνιστώσες της χρηστικότητας της γνώσης, της προτεραιότητας της παραγωγικότητας κ.τ.λ., τότε μοιραία η γλώσσα του θα υποστεί κάποιες συνέπειες. Το πρόβλημα, συνεπώς, δεν είναι στην ουσία τι θα γίνει με τη γλώσσα, αλλά τι θα γίνει με την αποδοχή ή όχι της πολιτισμικής αρχής της χρηστικότητας ως προς όλα τα στοιχεία του πολιτισμού, περιλαμβανομένης και της γλώσσας.

§ 4. Κρίσιμο πρόβλημα που θα προκύψει στα πλαίσια της παγκοσμιοποίησης είναι και  η τύχη του έθνους-κράτους. Στο σημείο αυτό τα πράγματα είναι κάπως περίπλοκα. Αποτελεί η έννοια του έθνους-κράτους συστατικό στοιχείο μιας πολιτιστικής ταυτότητας, κάτι ανάλογο με τη γλώσσα; Η ιστορία αλλά και η σύγχρονη πραγματικότητα δεν επιβεβαιώνουν κάτι τέτοιο. Στο Βυζάντιο, για παράδειγμα, υπάρχει ενιαία πολιτισμική ταυτότητα, παρά το ότι στο ίδιο κράτος στεγάζονται διάφορα έθνη. Τώρα, λοιπόν, που τα έθνη-κράτη καλούνται διαρκώς και περισσότερο να παραχωρήσουν την κρατική κυριαρχία τους, να ανοίξουν τα σύνορα τους, να επιτρέψουν την εγκατάσταση ξένων στο έδαφος τους με αναπόφευκτη συνέπεια τη δημογραφική αλλοίωση τους, ο ελληνισμός ως πολιτιστική ταυτότητα θα πρέπει να διαχωριστεί σαφώς από τον ελλαδισμό, και να μη συγχέεται ή ταυτίζεται με αυτόν. Αν δεν θέλουμε η παγκοσμιοποίηση να συνθλίψει την εθνική μας ταυτότητα, πρέπει να κάνουμε τον διαχωρισμό αυτό και να αναπτύξουμε τον ελληνισμό ως πολιτιστική ταυτότητα, που δεν θα εξαρτά την επιβίωση της από την τύχη του έθνους-κράτους.

§ 5. Καίριο ζήτημα δημιουργεί και η θρησκεία στην πορεία της παγκοσμιοποίησης. Η θρησκεία διαμόρφωσε και εξακολουθεί να διαμορφώνει, άμεσα ή έμμεσα, πολιτιστικές ταυτότητες. Το πρόβλημα σήμερα είναι αν ο ρόλος της θρησκείας στη διαμόρφωση των πολιτισμικών ταυτοτήτων μπορεί να συνεχιστεί, και με ποιον τρόπο, στα πλαίσια της παγκοσμιοποίησης. Η πείρα του παρελθόντος, κατά το οποίο η θρησκεία χρησιμοποιήθηκε για να διαιρέσει ή να καταπιέσει, αντί να ενώσει και ελευθερώσει τους ανθρώπους, οδηγεί στην τάση να αποχρωματιστεί, όσο περισσότερο γίνεται ο πολιτισμός από τη θρησκεία. Αυτό είναι όχι μόνο ανεδαφικό, αλλά και επιζήμιο. Γιατί η θρησκεία από τη φύση της μπορεί να συντελέσει στην ανάπτυξη μιας υγιούς παγκοσμιότητας, απαλλαγμένης από τις στρεβλώσεις της παγκοσμιοποίησης. Ιδιαίτερα ισχύει αυτό για την Ορθοδοξία, η οποία με άξονα την έννοια του προσώπου μπορεί να δείξει προς μια παγκοσμιότητα που θα σέβεται τη διαφορά και την ετερότητα, που δεν φοβάται τον «άλλο», όσο διαφορετικός και αν είναι αυτός, ακόμα και στη θρησκεία του, αλλά θα τον αγκαλιάζει ως αδελφό. Μια τέτοια Ορθοδοξία, η οποία θα «αληθεύει εν αγάπη», κατά τη φράση του Παύλου, και όχι εν ζηλωτική μισαλλοδοξία, η οποία δεν θα ταυτίζει την υπόσταση της με μια εθνική ή κρατική οντότητα, αλλά θα διαποτίζει τον πολιτισμό με το πνεύμα της αγάπης και της ελευθερίας, είναι όχι μόνο ανεκτή, αλλά και άκρως αναγκαία στην εποχή της παγκοσμιοποίησης.

§ 6. Καμιά παγκοσμιοποίηση δεν μπορεί να εξαφανίσει τις πολιτιστικές ταυτότητες, παρά μόνον αν οι λαοί παύσουν να δημιουργούν.
Αν αυτό είναι αληθινό, τότε ίσως η παγκοσμιοποίηση να προσφέρει το πλαίσιο για δημιουργική συνάντηση των πολιτιστικών ταυτοτήτων, από την οποία δεν θα προκύψει ένας παγκόσμιος πολιτισμός, αλλά μια ώσμωση πολιτισμών, από την οποία θα ωφεληθούν ποιοτικά όλες οι πολιτιστικές ταυτότητες. Αυτό συνέβη πάντοτε στην ιστορία. Στην εποχή, λοιπόν, της παγκοσμιοποίησης θα ήταν λάθος κάθε περιχαράκωση των πολιτιστικών ταυτοτήτων ή αντιπαλότητα μεταξύ των και ευλογία η συνύπαρξη και ώσμωση τους . Από την ώσμωση αυτή καμιά πολιτισμική ταυτότητα, που έχει περιεχόμενο της την αλήθεια, δεν κινδυνεύει .Θέλω να πιστεύω ότι αυτό ισχύει για την δική μας πολιτιστική ταυτότητα, αν δεν την παραδώσουμε αντί του «πινακίου φακής» της οικονομικής ευημερίας.

Β΄ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 
  1..   Να γίνει περίληψη του κειμένου σε 120 λέξεις (Μονάδες 25) 
   2.    Να καταγράψετε τα μέσα πειθούς της 1^ης παραγράφου  (Μονάδες  10)

3. Να εντοπίσετε: α) τα δομικά μέρη της 4^ης παραγράφου

     β) τους τρόπους ανάπτυξης της ίδιας παραγράφου    (Μονάδες  8 )

                                                                                            

       4.Να εξετάσετε τη συλλογιστική πορεία της 5^ης παραγράφου.

                                                                                                    (Μονάδες  5)

      5. Να αναλύσετε σε μια παράγραφο 70 λέξεων τη φράση: «Καμία παγκοσμιοποίηση δεν μπορεί να εξαφανίσει τις πολιτιστικές ταυτότητες, παρά μόνον αν οι λαοί παύσουν να δημιουργούν».                                                                            (Μονάδες  7)

      

      6. Να δώσετε από ένα συνώνυμο για κάθε λέξη από τις παρακάτω:

            διάχυτος, ερείσματα, εξοβελιστεί, ετερότητα, διαποτίζει   

                                                                                                 (Μονάδες 5)

      7. Συμμετέχετε σε μια εκδήλωση του δήμου σας με θέμα την παγκοσμιοποίηση και την επίδρασή της στις πολιτιστικές συναλλαγές των λαών. Να εκφωνήσετε ένα λόγο (500-600 λέξεων) με το οποίο θα αναπτύξετε τις απόψεις σας για τις ωφέλειες της πολιτιστικής επικοινωνίας των λαών στην εποχή μας και θα παρουσιάσετε προτάσεις, ώστε αυτή να μην αποβεί παράγοντας αλλοτρίωσης της πολιτιστικής μας ταυτότητας.

                                                                                                  (Μονάδες 40) 

2ο Κριτήριο Αξιολόγησης: Τέχνη

Α΄ ΚΕΙΜΕΝΟ

1.Μπαίνοντας ο εικοστός αιώνας στο τελευταίο του τέταρτο, αισθάνομαι άστεγος και περιττός. Όλα είναι κατειλημμένα – ως και τ’ άστρα. Οι άνθρωποι έχουν απαλλαγεί από κάθε παιδεία όπως στην εποχή του Τσέγκις Χαν και δεν ερωτεύονται ούτε κατ’ ιδέαν. Πρωθυπουργοί συναλλάσσονται με προσωπιδοφόρους, ποικίλες ομάδες καταλαμβάνουν αεροπλάνα και συλλαμβάνουν ομήρους, ενώ οι κολεγιόπαιδες λύνουν εκπληκτικές εξισώσεις με μιαν ευκολία που είναι ν’ απορείς: συν, πλην, διά, επί – άρα. Το μυστικό στη ζωή αυτή, φαίνεται, δεν είναι αν είσαι δούλος ή όχι· καθόλου. Είναι να οδηγείσαι με συνέπεια σε κάποιο «άρα» και να’ χεις έτοιμη την απάντηση. Πολύ ωραία. Μπροστά όμως σε μια φράση ποιητική, για ποιο λόγο αυτό το «άρα» στομώνει;

2.Το μυαλό μας κάνει μαιάνδρους απίθανους προκειμένου στο μέλλον να σταδιοδρομήσει στα εργαστήρια, στους ηλεκτρονικούς εγκεφάλους, οπουδήποτε οσφραίνεται όφελος χειροπιαστό. Προκειμένου όμως να καταλήξει σε μια συνειδητοποίησή του είναι παραμένει στην πρώτη του Δημοτικού. Γιατί;

«Λευκό βουνάκι πρόβατα κινούμενο βελάζει» - άρα; Μηδέν ο μαθητής.

«Ο ήλιος κυκλοδίωκτος ως αράχνη μ’ εδίπλωνεν» - άρα; Κενό.

Το τρανζίστορ μας ναι· αυτό ξέρουμε να το λύνουμε και να το επανασυνδέουμε στο άψε – σβήσε.

            3.Όλα γίνεται να τα λύσεις και να τα επανασυνδέσεις εκτός από τα λόγια που έγραψε ο ποιητής. Κάποια βίδα στο τέλος θα σε μπερδέψει. Μήτε που θα εφαρμόζει πουθενά, μήτε που χωρίς αυτήν θα λειτουργεί το μηχάνημα. Και ο ίδιος ο ποιητής αν κληθεί να δοκιμάσει θ’ αποτύχει. Τον ακολουθούν οι προθέσεις του που, αυτές, ενόσω ακόμη έγραφε, τον είχαν εγκαταλείψει χωρίς να το καταλάβει, για να αφήσουν τη θέση τους σε άλλες, δοσμένες άγνωστο από πού και κλειδωμένες μέσα στο τελικό αποτέλεσμα με μιαν ευλογοφάνεια που κάνει και τον ίδιον ν’ απορεί. Την αδεξιότητά του, που εν τούτοις ευστόχησε, δεν μπορεί παρά να τη δικαιολογήσει με κάποιο ψέμα. Εκ των υστέρων, όλοι οι ποιητές εξηγώντας τα ποιήματά τους λένε ψέματα.

            4.Όταν όμως ο αναγνώστης αδυνατεί και ο ποιητής επιφυλάσσεται, τι γίνεται; Το διδακτικό προσωπικό των Λυκείων και των Πανεπιστημίων είναι σε θέση να μας πληροφορήσει με πάσαν ακρίβεια ποιες και πόσες παραλλαγές από κάθε στίχο του Σολωμού υπάρχουν, όπως επίσης – και ακόμη καλύτερα – τι ήτανε η Σχολή του Αμμωνίου Σακκά. Να μας πει όμως για ποιο λόγο συνιστά ποίηση «της αυγής το δροσάτο ύστερο αστέρι» και – από το άλλο άκρο – το «Μια Κυρία Ειρήνη Ανδρονίκου Ασσάν», ποτέ. Ούτε θα ήτανε δυνατόν.

            5.Κάποια μέρα, πιθανόν, οι ηλεκτρονικοί εγκέφαλοι, καταμετρώντας τη διαδοχή φωνηέντων και συμφώνων σε όλους τους ενδεχόμενους συνδυασμούς, να «καρφώσουν» κάπου τον μαγικό εκείνον συνδυασμό που το αίσθημα του ποιητή συνέλαβε ακαριαία. Θα’ τανε όμως, ας τ’ ομολογήσουμε κι από λίγο δολοφονία. Δεν αφαιρεί κανείς τους πέπλους της Θεάς ατιμωρητί· ούτε και θα καταφέρει τίποτε, τουναντίον, θα γελοιοποιηθεί όποιος δοκιμάσει τον αντίθετο δρόμο και στηριχθεί στον συμβολισμό των εικόνων.

            6.Θυμάμαι πόσο εξοργίστηκε κάποτε ο Andre Breton, όταν ένας ανόητος ανθολόγος έκρινε σκόπιμο να παραθέσει στο τέλος των ποιημάτων που είχε σταχυολογήσει, μερικά επεξηγηματικά σχόλια: «επαύριον χρυσαλλίδας με ένδυμα χορού» ίσον «πεταλούδα». «Μαστός κρυστάλλινος» ίσον «καράφα». «Όχι Κύριε» φώναζε «δεν ίσον τίποτε!». Κείνο που’ χε να μας πει ο ποιητής, μας το είπε, να είσαστε βέβαιος. Και (προσθέτω εγώ) μας το είπε παρά ένα χιλιοστό από την τρέχουσα λογική. Τόση είναι στ’ αλήθεια η ελάχιστη απόσταση που δυσκολευόμαστε να διατρέξουμε.

            7.Τον καιρό που δεν καταλάβαινα τα μαθηματικά, θυμάμαι, μου λέγανε ότι δεν είχα παρά να μετατοπισθώ κατά ένα βήμα, σαν συλλογιστικός μηχανισμός, για να διατρέξω την απέραντη και συνάμα μηδαμινή απόσταση που ένιωθα να με χωρίζει από αυτό τον χώρο. Και αναρωτιέμαι: μήπως θα ήταν χρήσιμο να το αντιστρέψουμε αυτό σήμερα; Και από τη μεριά τη δική μας να εξηγήσουμε αυτό σήμερα; Και από τη μεριά τη δική μας να εξηγήσουμε στα παιδιά ότι μια διαφορετική από μέρους τους διαχείριση των στοιχείων της πραγματικότητας θα μπορούσε πάλι να τα βγάζει σε αλλιώς αυστηρά και αλλιώς αποδεικτέα μαθηματικά;

            8.Είναι φορές που αισθάνομαι αληθινή έχθρα προς την κοινωνία επειδή δεν μου μοιάζει. Έπειτα συλλογίζομαι ότι κι ένας φιλοτελιστής θα αισθάνεται το ίδιο άμα βλέπει πόσο αδιαφορούμε για τα γραμματόσημα, πόσο αδυνατούμε να ξεχωρίσουμε την αξία τους· και συνέρχομαι. Δεν ξέρω. Μπορεί και η τέχνη να είναι μια αρρώστια, όπως θα μπορούσε να ήταν άλλη μια η υγεία των αγροτών για μας τους μεγαλοπολεόπληκτους. Όλα είναι σχετικά. Να μην λέμε όμως ότι είναι παράλογο μέσα σε πολέμους και σκοτωμούς να ασχολούμαστε με λουλούδια και φεγγάρια. Να λέμε απλώς ότι προτιμούμε το ποδόσφαιρο. Επειδή ούτε για φεγγάρι ακριβώς πρόκειται όταν μιλεί ένας ποιητής για το φεγγάρι, ούτε οι πόλεμοι κι οι σκοτωμοί είναι φαινόμενα που σημειώθηκαν πρώτη φορά στην εποχή μας· ίδιοι ήταν ανέκαθεν. Αν στις μέρες μας ξενιζόμαστε περισσότερο μπροστά στην φαντασία είναι γιατί έχουμε γίνει νεόπλουτοι της μεγάλης μας συλλογιστικής ικανότητας, της περίφημης, που έφτασε να κατευθύνει διαστημόπλοια με ακρίβεια δεκάτων του δευτερολέπτου, αλλά παραμένει ανήμπορη μπροστά σε μια φράση διάφανη σαν το νερό. Τι να πει κανείς;

                                                    Οδ. Ελύτης, Χάρτης, 21-23, Νοέμβριος ‘86

Β΄.  ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

1. Να γίνει περίληψη του κειμένου σε 120 λέξεις. (Μονάδες 25)

2. Σε μια παράγραφο 80 λέξεων να αναπτύξετε την άποψη του ποιητή: «Μπαίνοντας ο εικοστός αιώνας στο τελευταίο του τέταρτο, αισθάνομαι άστεγος και περιττός». (Μονάδες  8)

3. Να εξετάσετε την τελευταία παράγραφο του κειμένου ως προς τη συνοχή της και να δηλώσετε τις νοηματικές σχέσεις που προκύπτουν.  (Μονάδες  7)

4. Να χαρακτηρίσετε το γραμματειακό είδος στο οποίο εντάσσεται το κείμενο, δικαιολογώντας την απάντησή σας.  (Μονάδες  15)

5. Να δώσετε από ένα συνώνυμο για τις παρακάτω λέξεις του κειμένου: προσωπιδοφόρους, ευλογοφάνεια, επιφυλάσσεται, συνιστά, σταχυολογήσει.  (Μονάδες  5)

6. Υποθέστε ότι συμμετέχετε σε μια εκδήλωση της τοπικής αυτοδιοίκησης σχετικά με τα προβλήματα του σύγχρονου ανθρώπου ως απόρροια της άκριτης χρήσης της τεχνολογίας. Σε μια εισήγησή σας (600 λέξεις) να παρουσιάσετε τρόπους με τους οποίους μπορεί η τέχνη να αποτελέσει εξισορροπιστικό παράγοντα του σύγχρονου τρόπου ζωής. (Μονάδες 40)

3ο Κριτήριο Αξιολόγησης: Εθελοντισμός

Α΄.  ΚΕΙΜΕΝΟ

§1. Στην αρχή ενός νέου αιώνα τεχνοκρατικού, με τα μεγάλα παγκόσμια προβλήματα, όπως αρρώστιες, υποβάθμιση του περιβάλλοντος, ναρκωτικά, φτώχεια, να εκκρεμούν απειλητικά, η εθελοντική προσφορά θα μπορούσε να συμβάλει σημαντικά στην αντιμετώπισή τους, άρα καθίσταται αναγκαία. Η αναγνώριση, μάλιστα, μιας τέτοιας ανάγκης από διεθνείς οργανισμούς εδραιώνει το θετικό κλίμα για την επέκταση και την πιο στρατηγική χρήση των εθελοντικών συνεισφορών.

§2. Την εποχή της παγκοσμιοποίησης που βαθαίνουν οι ανισότητες και οι αδικίες στον πλανήτη ανάμεσα σε αυτούς που έχουν και κατέχουν και σ' αυτούς που μπορούν απλώς να επιβιώνουν, αλλά και στους πολλούς αποκλεισμένους, φτωχούς και πεινασμένους ο εθελοντισμός ανοίγει τους νέους ορίζοντες, του αύριο. Μέσα σ' αυτό το περιβάλλον η ανάπτυξη των εθελοντικών οργανώσεων σ' όλο τον κόσμο μάς δίνει ελπίδες για ανθρωπινότερες κοινωνίες. Η ανάπτυξη ενός μεγάλου δικτύου αλληλεγγύης και κοινωνικής συνοχής σε παγκόσμιο, ευρωπαϊκό, εθνικό και τοπικό επίπεδο ανοίγει νέους ορίζοντες στην ατομική και συλλογική ευθύνη για ένα καλύτερο μέλλον.

§3. Είναι αλήθεια ότι το κράτος δεν είναι δυνατόν να τα κάνει όλα. Για παράδειγμα, δεν μπορεί να αναπληρώσει τα κενά του σύγχρονου τρόπου ζωής, τον δρόμο που έχει πάρει η οικογένεια, την ανυπαρξία της παλιάς γειτονιάς στην οποία λειτουργούσαν όλοι εν δυνάμει ως εθελοντές στα προβλήματα της ζωής. Όλη αυτή η σύγχρονη απομόνωση ίσως περισσότερο από ποτέ έχει ανάγκη την εθελοντική προσφορά. Από την προσφορά σε είδος ως την προσφορά σε υπηρεσίες η εθελοντική δράση σε αρκετές περιπτώσεις μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα αντί να παράσχει βοήθεια. Υπάρχει μια τάση σήμερα να φανούμε ότι προσφέρουμε. Και η προσφορά όμως χρειάζεται οργάνωση για να είναι αποτελεσματική. Δεν μπορεί, π.χ., να αναπτύσσονται ομάδες πρωτοβουλίας που συγκεντρώνουν βοήθεια για τη Γιουγκοσλαβία και να στέλνουν βαφές μαλλιών... Οι ελάσσονες πρωτοβουλίες λοιπόν πρέπει να εντάσσονται στις ενέργειες οργανώσεων που η εμπειρία τους είναι σίγουρα απαραίτητη για την οργάνωση αποστολών βοήθειας.

§4. Πολλοί πιστεύουν ότι είναι δώρον άδωρον να σώζει κανείς πέντε-δέκα παιδάκια όταν ξέρει ότι οι αιτίες που δημιουργούν τους λιμούς ή την τεράστια αυτή ανισότητα δεν μπορεί να λυθούν παρά με μια γενναία πολιτική απόφαση. Η εξέλιξη ωστόσο της παγκόσμιας ιστορίας δεν έχει δικαιώσει αυτή την άποψη. Έτσι σήμερα πιστεύουμε ότι το να σώσεις έστω και ένα παιδί είναι μια ικανοποίηση άμεσα χειροπιαστή που καμία πολύβουη διαδήλωση δεν μπορεί να υποκαταστήσει. Έστω και μία ανθρώπινη ζωή να σωθεί είναι μια ξεχωριστή νίκη.

§5. Οι παραδοσιακοί πολιτικοί και τα κόμματα έχασαν τη μάχη απέναντι στον ατομοκεντρισμό αλλά το εθελοντικό κίνημα, αυτό το νέο που γεννιέται από τη δεκαετία του '80, είναι το πρώτο ρήγμα κατά του ατομικισμού. Η ιδέα της συλλογικότητας επιστρέφει από έναν άλλο δρόμο μαζί με την ιδέα της κοινωνικής δράσης. Και επιστρέφουν με έναν λόγο και μια απήχηση πολύ πιο ευρεία από αυτή που είχε η παραδοσιακή πολιτική. Ο εθελοντισμός πράγματι είναι μια μορφή πολιτικής δράσης. Εφόσον πολιτική δράση σημαίνει συμμετοχή στα κοινά, τότε σίγουρα ο εθελοντισμός αποτελεί σε όλα του τα επίπεδα μια υπεύθυνη πολιτική πράξη και μια συνειδητή συνεισφορά του πολίτη στο κοινωνικό σύνολο. Δεν πρέπει άλλωστε να ξεχνάμε ότι στον βαθμό που η πολιτική ορίζεται ως λειτούργημα εμπεριέχει αυτονόητα τον εθελοντισμό. Ο εθελοντισμός επίσης είναι η αντίρροπη τάση στην ατομοκεντρική αντίληψη της εποχής. Γι' αυτό και αντιμετωπίζει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει, δυσκολίες που ταυτόχρονα τον δυναμώνουν. Όταν η αλληλεγγύη γίνεται τρόπος ζωής, η προσφορά λειτουργεί ως αντίρροπη δύναμη στον ατομοκεντρισμό και στην εγωπάθεια δημιουργώντας τον πολιτισμό της προσφοράς. Όσο η κοινωνική πραγματικότητα αλλάζει διαρκώς, όχι αμβλύνοντας ανισότητες αλλά πολλές φορές διευρύνοντας το φάσμα των κοινωνικών προβλημάτων, ο «εθελοντισμός» θεωρείται ένας ριζοσπαστικός τρόπος συμμετοχής στα κοινά. Τα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα λοιπόν αλλά και κάποιες παγιωμένες ή και έκτακτες ανάγκες της κοινωνίας... μας οδήγησαν στους εθελοντές. Σε ένα ανθρώπινο κίνημα που μοιάζει η απαρχή ενός σύνθετου φαινομένου που ήδη έχει φθάσει πολύ πιο μακριά από τη φιλανθρωπία της ελεημοσύνης...

§6. Οι εθελοντές λοιπόν δεν είναι θαυματοποιοί αλλά ούτε και αιθεροβάμονες για να πιστεύουν ότι θα πάψουν οι κοινωνικές ανισότητες, ότι δεν θα ξαναγίνουν πόλεμοι, ότι η πολιτεία θα μπορεί να καλύψει σε απόλυτο βαθμό τις ανάγκες κοινωνικής φροντίδας. Έτσι επιχειρούν μια παρέμβαση- μικρή ή μεγάλη, δεν έχει σημασία- με στόχο να κάνουν τον κόσμο λίγο καλύτερο... Σήμερα που εφευρέθηκε ένας νέος όρος: ο ανθρωπιστικός πόλεμος... Σήμερα που ακόμη και οι στρατιωτικές συμμαχίες δημιούργησαν ειδικές δυνάμεις ανθρωπιστικής παρέμβασης σε περιπτώσεις φυσικών ή τεχνολογικών καταστροφών!

(Κείμενο δημοσιευμένο στον ημερήσιο τύπο)  

Β΄. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

1. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 90 – 110 λέξεις.

                                                                        (Μονάδες 25)

2. α. Να καταγράψετε τη δομή και τον τρόπο ανάπτυξης της 3^ης παραγράφου.

     β. Να δηλώσετε το ρόλο των σημείων στίξης στην 6^η παράγραφο (παύλες, αποσιωπητικά (2) άνω κάτω τελεία, θαυμαστικό)

                                                                          (Μονάδες 5)

3. α. Να εντοπίσετε τον τρόπο και τα μέσα πειθούς της 3^ης  παραγράφου.

   

     β. Ποια είναι η συλλογιστική πορεία της 2^ης παραγράφου; Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας.

                                                                           (Μονάδες 5)

4. Να αναπτύξετε σε μια παράγραφο 90 – 100 λέξεων την άποψη του συγγραφέα: «Το εθελοντικό κίνημα είναι το πρώτο ρήγμα κατά του ατομικισμού» (§5).

                                                                            (Μονάδες 10)

5. Το κείμενο αποτελεί μια επιφυλλίδα. Να γράψετε και να εντοπίσετε 3 γνωρίσματα αυτού του κειμενικού είδους στο παραπάνω κείμενο.

                                                                             (Μονάδες 5)

6. α. Να δώσετε από ένα συνώνυμο για τις παρακάτω λέξεις:

        εκκρεμούν (§1),   καθίσταται (§1), απομόνωση (§3), υποκαταστήσει (§4),     ριζοσπαστικός (§5)

                                                                              (Μονάδες 5)

     β. Να δώσετε από ένα αντώνυμο για τις παρακάτω λέξεις:

        διεθνείς (§1), συνοχής (§2), ελάσσονες (§3), αντίρροπη (§5),

   αιθεροβάμονες (§6).

                                                                              (Μονάδες 5)

7. Το σχολείο σας συμμετέχει σε εκδήλωση που διοργανώνει η τοπική αυτοδιοίκηση και άλλοι κοινωνικοί φορείς με θέμα: «Το πνεύμα του εθελοντισμού σήμερα». Ως εκπρόσωπος του 15/μελους του σχολείου σας να αναπτύξετε σε μια ομιλίας σας (600 λέξεων) τις απόψεις σας σχετικά με τη συμβολή του εθελοντισμού στο σύγχρονο κόσμο και το ρόλο του σχολείου στην καλλιέργεια του εθελοντικού πνεύματος.

                                                                               (Μονάδες 40)

 

Τι πρέπει να κάνει η νεολαία;

Του Σταθη Ν. Καλυβα*

Αντιμετωπίζοντας ένα παρόν καλπάζουσας ανεργίας και ένα μέλλον περιορισμένων προοπτικών ικανοποιητικής απασχόλησης, πολλοί νέοι άνθρωποι με ρωτούν: τι να κάνουμε; Ο, τι ακριβώς θα έπρεπε να κάνει και η χώρα εδώ και καιρό, τους απαντώ: κινηθείτε με έντονη εξωστρέφεια και αναπτύξτε στο έπακρο τις δεξιότητες και τα συγκριτικά σας πλεονεκτήματα.
Με τον καιρό διαπίστωσα πως όσοι με ρωτούν ανήκουν σε τρεις κυρίως κατηγορίες. Η πρώτη περιλαμβάνει τους νεότερους, όσους σπουδάζουν ακόμα. Αποκτήστε, τους λέω, περισσότερες και καλύτερες δεξιότητες. Δεν αναφέρομαι σε «δεξιότητες» αντί για «ειδικότητες» τυχαία: οι δεύτερες μεταλλάσσονται ραγδαία, ενώ οι πρώτες καθιστούν δυνατή τη μελλοντική μετακίνηση ανάμεσα σε διαφορετικές ειδικότητες. Οι δεξιότητες είναι αυτές που μας επιτρέπουν να μαθαίνουμε. Επιμένω στην άριστη γνώση των αγγλικών (η άγνοιά τους ισοδυναμεί πλέον με αναλφαβητισμό), στη συνθετική και αναλυτική ικανότητα και στον χειρισμό του γραπτού λόγου.   Προσθέτω και τη γνώση των μαθηματικών και της στατιστικής. Το πρόβλημα είναι πως η παιδεία στην Ελλάδα δεν συμβάλλει στην απόκτηση ούτε συνθετικών και αναλυτικών ικανοτήτων, ούτε στον χειρισμό του γραπτού λόγου (αντίθετα, τα πάμε πολύ καλά στα αγγλικά και όχι και τόσο άσχημα στα μαθηματικά).   Γι’ αυτό θεωρώ απαραίτητη την πρόσβαση στην παιδεία άλλων χωρών, τόσο στο επίπεδο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης (υπάρχουν πολλά προγράμματα ανταλλαγής μαθητών) όσο και στην τριτοβάθμια. Δεν υπάρχει καμία απολύτως δικαιολογία φοιτητής του ελληνικού πανεπιστημίου να μη συμμετάσχει στο Erasmus και να μην επιδιώξει την καλοκαιρινή απασχόληση είτε σε κάποιο ερευνητικό πρόγραμμα είτε σε αντίστοιχη δραστηριότητα. Συνιστώ σε όσους έχουν ολοκληρώσει ένα πρώτο κύκλο σπουδών και κατευθύνονται στα μεταπτυχιακά, να δουλέψουν πρώτα για μια διετία. Αυτό ουσιαστικά σημαίνει προσανατολισμό προς το εξωτερικό είτε μέσω μισθωτής εργασίας είτε μέσω διεθνούς εθελοντισμού. Επιμένω πως μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις δικαιολογείται να παραμένει κανείς στην Ελλάδα για μεταπτυχιακές σπουδές. Συνολικά, θεωρώ ξεπερασμένη τόσο την επιδίωξη στενής συνάφειας ανάμεσα στις διάφορες φάσεις σπουδών (αλλού, δηλαδή, μπορεί να ξεκινήσει κανείς και αλλού να καταλήξει) και την προσέγγιση των σπουδών αποκλειστικά ως μέσου «επαγγελματικής αποκατάστασης». Η αποστολή της παιδείας είναι η μόρφωση και η «αποκατάσταση» είναι ένα παρεπόμενό της.
Στη δεύτερη κατηγορία  ανήκουν όσοι έχουν ολοκληρώσει τις σπουδές τους. Σ’ αυτούς προτείνω ανεπιφύλακτα τη μετανάστευση, αφού ακόμα και στην καλύτερη περίπτωση η ανάκαμψη θα πάρει χρόνο. Η μετανάστευση πρέπει να χάσει το αρνητικό της πρόσημο: η κινητικότητα δεν είναι κατάρα, το αντίθετο! Η αντίληψη πως είναι φυσιολογικό να εργάζεται κανείς αποκλειστικά στον τόπο που μεγάλωσε και πως θα ζήσει για πάντα σε ένα και μόνο μέρος, ανταποκρίνεται όλο και λιγότερο στη σύγχρονη πραγματικότητα. Το μεγαλύτερο ίσως πλεονέκτημα που διαθέτουν οι νέοι στη σημερινή συγκυρία είναι η πρόσβαση στην τεράστια ευρωπαϊκή αγορά εργασίας, ιδίως τώρα που τα γλωσσικά και πολιτισμικά εμπόδια έχουν πάψει να είναι απαγορευτικά. Παρά την ύφεση, ο ευρωπαϊκός Βορράς έχει μεγάλες ανάγκες που ολοένα θα γίνονται και μεγαλύτερες. Ας μην ξεχνάμε πως στόχος της ευρωπαϊκής ενοποίησης ήταν η δημιουργία μιας κοινής αγοράς και στην εργασία. Τις ευκαιρίες θα αδράξουν δύο κυρίως ομάδες: όσοι διαθέτουν δεξιότητες που έχουν ζήτηση και όσοι επιθυμούν να δουλέψουν σκληρά και να δημιουργήσουν. Πάντοτε υπενθυμίζω πως οι Ελληνες έχουμε αποδείξει πως μπορούμε να δημιουργούμε με επιτυχία σε περιβάλλον ευνομίας, όπου οι κανόνες φτιάχνονται για να τηρούνται. Σε όσους ισχυριστούν πως η φυγή νέων και ικανών ανθρώπων είναι αιμορραγία για τη χώρα, απαντώ πως είναι πολύ χειρότερη η σπατάλη τους και πως η μελλοντική αναβάθμιση της χώρας θα βασιστεί σε μεγάλο βαθμό και σε όσους σήμερα ανοίξουν τα φτερά τους, αποδράσουν από τη μιζέρια, μάθουν και δημιουργήσουν εκτός Ελλάδας.
Τέλος, η τρίτη ομάδα περιλαμβάνει όσους για διάφορους λόγους δεν θέλουν ή δεν μπορούν να φύγουν. Σ’ αυτούς υπενθυμίζω το τετριμμένο πλην όμως αληθινό, πως κάθε  κρίση δημιουργεί ευκαιρίες. Οπως η χώρα, έτσι κι αυτοί πρέπει να τις εντοπίσουν, επενδύοντας σε νέες τεχνολογίες, πολύ ρίσκο και ακόμη μεγαλύτερο κόπο. Υπάρχουν τέτοιοι νέοι; Βεβαίως και υπάρχουν!   Είναι αυτοί που δεν αναζητούν τη θαλπωρή του έτοιμου, δεν συμβιβάζονται με αυτά που βρήκαν, αποστρέφονται τη διαρκή αρνητικότητα, αναζητούν την ατομική ευθύνη και φοβούνται το τέλμα περισσότερο από την αποτυχία.
Θα επιχειρήσουν οι νέοι άνθρωποι το άλμα αυτό; Ασφαλώς όχι όλοι, ούτε καν οι περισσότεροι. Θα πετύχουν όλοι όσοι το επιχειρήσουν; Ούτε κι αυτό ισχύει. Ομως όσοι τολμήσουν να σκεφθούν και να πράξουν διαφορετικά, θα διαπιστώσουν πως τελικά έχουν τα πάντα να κερδίσουν και ελάχιστα να χάσουν. Στην πορεία θα απελευθερωθούν από τα τεράστια βαρίδια που λέγονται αδράνεια, πειρασμός της ευκολίας και φόβος της αποτυχίας και θα κατακτήσουν μια ζωή πολύ πιο δημιουργική από αυτήν στην οποία ίσως τους προόριζε η μακαριότητα της Ελλάδας πριν από την κρίση.   Και μαζί με τη δική τους ζωή, ίσως καταφέρουν να αλλάξουν και τη χώρα.
Η Καθημερινή, 14-4-2012
* Ο κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Yale.